چه رفتارهایی را از طریق ژن‌ها به ارث می‌بریم؟

یک فرض اساسی در روان‌شناسی تکاملی این است که نحوه‌ی رفتار ما تحت تأثیر ژن‌هایی است که در بدن خود داریم. اما آیا شواهد محکمی برای این باور وجود دارد؟ آیا سرنوشت ما از پیش به وسیله‌ی بیولوژی ما تعیین شده است؟ جالب‌ترین یافته‌ها در این زمینه از مطالعات دوقلوها به دست آمده است. شجاعت تا حدی ژنتیکی است، اما آیا می‌دانیم چرا؟

شواهدی که نشان می‌دهند ژن‌ها بر رفتار انسان تأثیر می‌گذارند

مطالعه‌ی دوقلوهای همسانی که از بدو تولد جدا شده‌اند، نوعی آزمایش طبیعی به شمار می‌آیدکه در آن، دو فرد دقیقاً با ژن‌های یکسان در محیط‌های متفاوت رشد می‌کنند. اگر این دو در بزرگسالی شباهت‌های زیادی داشته باشند، این شباهت‌ها را می‌توان به ژن‌ها نسبت داد.

مطالعه‌ی دوقلوهای همسانی که از بدو تولد جدا شده‌اند، نوعی آزمایش طبیعی به شمار می‌آیدکه در آن، دو فرد دقیقاً با ژن‌های یکسان در محیط‌های متفاوت رشد می‌کنند.

دانشمندان ژنتیک رفتاری نتیجه گرفته‌اند که وراثت نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت دارد و تقریباً نیمی از تفاوت‌های نتایج آزمون‌های شخصیتی و حتی درصد بیشتری از تفاوت‌های نمرات IQ به ژن‌ها مربوط می‌شود.

فارغ از داده‌های علمی، پژوهشگران از شباهت‌های زیاد موجود میان دوقلوها، هنگام دیدار دوباره بعد از جدایی هنگام تولد، نیز شگفت‌زده شدند. بسیاری از آن‌ها لباس‌های مشابهی می‌پوشیدند یا مدل موی یکسانی داشتند. بعضی از آن‌ها حتی سرگرمی‌های مشابهی داشتند؛ مثلاً دو نفر از آنها گزارش دادند که هر دو در حیاط خانه‌ی خود نیمکتی دایره‌ای شکل دور درخت ساخته‌اند.

پژوهشگران از شباهت‌های زیاد موجود میان دوقلوها، هنگام دیدار دوباره بعد از جدایی هنگام تولد، نیز شگفت‌زده شدند. بسیاری از آن‌ها لباس‌های مشابهی می‌پوشیدند یا مدل موی یکسانی داشتند.

با وجود جذاب بودن این داستان‌ها، این موارد صرفاً حکایت‌هایی فردی‌اند و ارزش علمی ندارند. مشکل اصلی، «سوگیری تأیید» است: اگر دوقلوها کلاه بیسبال مشابهی داشته باشند، آن را نشانه‌ای از کنترل ژنتیکی رفتار می‌دانیم، اما اگر متفاوت باشند، آن تفاوت را نادیده گرفته و به شباهت‌های دیگر اشاره می‌کنیم.

با این حال، دوقلوهای همسان تفاوت‌های چشمگیری هم دارند. مثلاً اگر یکی مبتلا به اسکیزوفرنی باشد، احتمال ابتلای دیگری بیش از شیر یا خط کردن، نیست. این شگفت‌آور است، چون اسکیزوفرنی ریشه‌ای زیستی در مغز دارد، همین موضوع در مورد گرایش سیاسی هم صدق می‌کند.

اگر دوقلوها کلاه بیسبال مشابهی داشته باشند، آن را نشانه‌ای از کنترل ژنتیکی رفتار می‌دانیم، اما اگر متفاوت باشند، آن تفاوت را نادیده گرفته و به شباهت‌های دیگر اشاره می‌کنیم.

همچنین باید به خاطر داشت که دوقلوهای همسان مواردی خاص هستند و نتایج آن‌ها را نمی‌توان به‌سادگی به افراد عادی تعمیم داد. بسیاری از ویژگی‌های رفتاری توسط چندین ژن کنترل می‌شوند. اگر شش ژن درگیر باشند، دوقلوهای همسان به‌دلیل اشتراک تمام آن ژن‌ها مشابه‌اند، اما در جمعیت عمومی ممکن است هیچ‌یک از این ژن‌ها به‌تنهایی اثر قابل‌توجهی نداشته باشد.

بسیاری از ویژگی‌های رفتاری توسط چندین ژن کنترل می‌شوند. اگر شش ژن درگیر باشند، دوقلوهای همسان به‌دلیل اشتراک تمام آن ژن‌ها مشابه‌اند، اما در جمعیت عمومی ممکن است هیچ‌یک از این ژن‌ها به‌تنهایی اثر قابل‌توجهی نداشته باشد.

این پدیده که به آن «اپیستازی»، Epistasis، گفته می‌شود، می‌تواند توضیح دهد چرا برقرار کردن زنجیره‌ای بیو شیمیایی میان ژن‌ها و رفتارهای پیچیده‌ی انسانی تا این اندازه دشوار است. با وجود تلاش فراوان، پژوهشگران تنها توانسته‌اند برخی ویژگی‌ها مانند «هیجان‌طلبی» را با گیرنده‌های دوپامین و یا رفتارهای خشونت‌آمیز را با ژن‌های خاصی مرتبط کنند.

پژوهشگران تنها توانسته‌اند برخی ویژگی‌ها مانند «هیجان‌طلبی» را با گیرنده‌های دوپامین و یا رفتارهای خشونت‌آمیز را با ژن‌های خاصی مرتبط کنند.

بیوشیمی و رفتار

اثبات اینکه بعضی ویژگی‌های رفتاری وراثتی‌اند، پایان کار علم نیست، بلکه آغاز آن است. ما باید بدانیم دقیقاً کدام ژن‌ها درگیرند و چگونه بر زیست‌شناسی سلول‌های مغزی اثر می‌گذارند تا رفتار را شکل دهند.
یکی از نخستین پروژه‌ها بر گیرنده‌های دوپامین تمرکز داشت، موادی که با هیجان‌طلبی مرتبط دانسته می‌شوند. این پژوهش به موفقیت نسبی رسید، اما تغییرات در ژن گیرنده‌ی دوپامین تنها بخش بسیار کوچکی از تفاوت‌های فردی در میزان هیجان‌طلبی را توضیح می‌داد.

مطالعه‌ی دیگری به بررسی ژن موسوم به ژن جنگجو پرداخت که در میان مجرمان خشن بیشتر دیده می‌شد. وکلای مدافع کیفری از این یافته هیجان‌زده شدند، زیرا می‌توانست توجیهی ژنتیکی برای خشونت ارائه دهد. با این حال، مشخص شد که حتی اگر فرد حامل این ژن باشد، رفتار خشن تنها در صورت تجربه‌ی محیطی آزاردهنده یا سوءرفتار شدید در کودکی بروز می‌کند.

مطالعه‌ی دیگری به بررسی ژن موسوم به ژن جنگجو پرداخت که در میان مجرمان خشن بیشتر دیده می‌شد.

جمع بندی

در مجموع، ژن‌ها می‌توانند تمایلات و زمینه‌هایی را در ما ایجاد کنند، اما رفتارهای خاص حاصل تعامل پیچیده‌ی ژن، محیط، و انتخاب‌های شخصی‌اند. ژن‌ها ممکن است ما را به سمت برون‌گرایی، خطرپذیری یا کنجکاوی سوق دهند، اما این‌که چگونه و در چه موقعیتی رفتار کنیم، وابسته به تجربه و محیط ماست.
بنابراین، ژن‌ها شاید بذر رفتار را در ما بکارند، اما خاک، نور، و شرایط رشد را، محیط فراهم می‌کند.