برنامه های آموزشیآیا مغز انسان در تمام طول عمر قابلیت تغییر شکل، بازآرایی و بازسازی دارد؟
مغز شما برخلاف تصور قدیمی که میگفت بعد از کودکی ثابت میماند، در تمام طول عمر قابلیت تغییر شکل، بازآرایی و بازسازی دارد.
انعطافپذیری مغز یعنی چه؟
یعنی:
· میتواند اتصالات عصبی جدید بسازد.
· اتصالات ضعیف یا بیاستفاده را قطع کند (pruning).
· حتی اگر بخشی آسیب ببیند، بخشهای دیگر میتوانند کار آن را یاد بگیرند.
مکانیسم اصلی آن چگونه است؟
در سطح سلولی، نورونها از طریق سیناپسها با هم ارتباط برقرار میکنند. وقتی کاری را تکرار میکنید یا چیز جدیدی یاد میگیرید:
1. تقویت سیناپسی: استفاده مکرر از یک مسیر عصبی باعث میشود آن مسیر قویتر، سریعتر و پایدارتر شود (همان اصل “نورونهایی که با هم شلیک میکنند، به هم سیمکشی میشوند”).
2. تضعیف سیناپسی: مسیرهایی که استفاده نمیشوند، ضعیف یا حذف میشوند تا انرژی هدر نرود.
3. نورونزایی: در مناطقی مثل هیپوکامپ (مرکز حافظه)، نورونهای تازه حتی در بزرگسالی متولد میشوند.
تقویت سیناپسی: استفاده مکرر از یک مسیر عصبی باعث میشود آن مسیر قویتر، سریعتر و پایدارتر شود (همان اصل “نورونهایی که با هم شلیک میکنند، به هم سیمکشی میشوند”).
چه عواملی آن را تحریک یا تضعیف میکنند؟
تقویتکنندهها:
· یادگیری مهارت تازه (ساز، زبان جدید، شطرنج)
· ورزش هوازی (افزایش فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز یا BDNF)
· خواب کافی (تثبیت سیناپسها)
· محیط غنی از تحریکات ذهنی و اجتماعی
تضعیفکنندهها:
· استرس مزمن (کورتیزول به نورونهای هیپوکامپ آسیب میزند)
· افسردگی درماننشده
· کمبود خواب
· مواد مخدر و الکل زیاد
یک مثال عینی معروف
بیماران قطع نخاع: با تمرین زیاد، مغز میآموزد از مسیرهای عصبی کناری و باقیمانده استفاده کند تا بخشی از حرکت یا حس را برگرداند. یا در توانبخشی پس از سکته، بیمار با اجبار دست سالم به جعبه نکردن و تمرین دست آسیبدیده، باعث میشود قشر حرکتی آن دست دوباره محکمتر سیمکشی شود.
نکته مهم: نوروپلاستیسیته همیشه مفید نیست!
· در درد مزمن: مغز مسیرهای درد را چنان تقویت میکند که حتی با محرک کوچک، درد شدید حس میشود.
· در اعتیاد: مسیر پاداش مغز به طور بیمارگونه ای به ماده مخدر حساس میشود.
· در وسواس: مدارهای عصبی مربوط به نگرانی و بررسی، بیش از حد قوی میشوند.
اما خبر خوب: چون مغز انعطافپذیر است، میتوان همین مسیرهای ناسالم را با روشهایی مثل درمان شناختی-رفتاری، مدیتیشن، یا تحریک عمقی مغز دوباره تغییر داد.
چون مغز انعطافپذیر است، میتوان همین مسیرهای ناسالم را با روشهایی مثل درمان شناختی-رفتاری، مدیتیشن، یا تحریک عمقی مغز دوباره تغییر داد.
چرا این مفهوم انقلابی بود؟
تا حدود ۵۰ سال پیش، پزشکان فکر میکردند مغز بزرگسال ثابت و غیرقابل تغییر است. اما کشف نوروپلاستیسیتی توسط محققانی مثل مایکل مرزنیچ و اریک کندل نشان داد که مغز تا لحظه مرگ قابل تغییر است.
شما میتوانید در ۸۰ سالگی نیز مهارت جدید یاد بگیرید.
یعنی:
· شما میتوانید در ۸۰ سالگی نیز مهارت جدید یاد بگیرید.
· مغز آسیبدیده هرگز حکم نهایی نیست.
· با تمرین ذهنی و بدنی درست، میتوان عملکرد مغز را حتی در پیری بهبود داد.
